20 Mei 2012

REFLASAUN DESPEZA GOVERNU DURANTE TINAN 10/DRAFT

GOVERNU FRETELIN NO AMP

EKONOMIA TIMOR LESTE DURANTE TINAN 10
Husi: Crispin da Costa Perreira

ASPETU MAKRO

1 POLITIKA DESNVOLVEMENTU EKONOMIA

Politika desenvolvementu ekonomia Timor Leste sadera ba konstituisaun RDTL artigu 138. Pontus inportante husi artigu refere mak atu desenvolve ekonomia Timor Leste involve seitor publiku, seitor privadu, no koperativa. Hare ba lalaok ekonomia Timor Leste too ohin loron pilaru 3 refere sidauk hetan atensaun maximu husi estadu. Besik dekadu ida ona, maibe politika Governu atu lori ekonomia ba futuru tuir mandatu konstituisaun RDTL nebe mensiona leten la iha mudanca. Reflesaun husi pesemista nee bazeia ba planu anual governu kada tinan. Iha governu rua nebe ukun (Fretelin remata ona  no AMP nebe mak hela fulan ida ) hatudu katak problema ekonomia povu sidauk sai importancia ba politikus sira. Nudar nasaun nebe foin harii, intrumentu inportante atu istimula ekonomia povu mak investementu husi governu. Rajaun katak, nasaun foin harii nia povu infrenta problema rekurcu (kapital unamu, kapital osan, no teknologia). Tan nee, despeza governu sai makina nebe prioridade atu fo garante ba desenvolvementu ekonomia rai laran.

a.        Politika Fiskal Governu Fretelin

Molok ita hare trend despeza Governu Fretelin, ita koko elabora uluk saida mak ita bolu Politika/decijaun Fiskal? Politika fiskal katak iha relasaun ho taxa no despeza estadu (Frans Seda, 2010). Ho nia funsaun maka: (1). Funsaun Alokasaun, katak despeza estadu hodi fornece sasan-sasan social nebe bele facilita povu tomak (2). Funsaun Distribuisaun, katak distribui rekurcu estadu hodi garante povu nia moris nebe justu  (3). Funsaun Estabilidade, katak utilaza decijaun refere atu defende oportunidade servisu ba povu, mantein estabilidade ekonomia, no kresementu ekonomia nebe iha kualaidade (Musgrave, 1993). Ho nune, decijaun Governu konaba taxa no despeza tenke prense funsaun fiskal nee mos.

In jeral, politika fiskal governu iha deferencia bazeia ba kondisaun financeiru nebe governu rua hasoru. Iha tempu Fretelin ukun, fundus atu kria Orcamentu Jeral Estadu (OJE) depende ba receitas taxa no apoia doadores sira (TFET no CFET). Motante husi receitas nee mos kada tinan mais menus $ 30-45 miloens. Kondisaun nee reflete, kriasaun OJE anu fiskal 2002/03 $ 75.656 miloens momentu Fretelin kaer governu fofoun. Tuir mai ita bele hare progresu despeza iha Figura tuir mai:

 
                  Fontes :Planu no Relatoriu Anual Governu 2002-2012
           
                                    Hare ba trend iha leten hatudu katak durante tinan 5 Governasaun Fretelin kada tinan gasta deit osan mais menus $ 142 miloens liu (rata-rata). Mesmu iha tinan 2006, governu Fretelin hasae OJE kuaze 130% (husi $ 142.288 ba 328.600) maibe exekuzasaun OJE la maximu tamba akontese krizi sivil-militar.

Oinsa ita hare Politika Fiskal Governu Alianca Maioria Parlamentu (AMP)?

Bazeia ba figura nebe ita hare iha leten, katak hahu anu fiskal 2008 governu AMP kria OJE sae makas los (577 pursentu), progresu nee halo tamba Timor Leste komesa hetan tan receitas foun. Aliende mai husi taxa governu mos hetan husi fundus petroleum. Receitas husi petroleum nemak domina hodi kria OJE kada tinan, ita hare 2012 motante OJE 1.763 biloens inklui, receitas domestika 136 miloens (8%), Debe 69 (4%), no ESI/FP 89% (1.59420 biloens) Planu Anual, 2012. Progresu ba despeza nebe maka’as iha AMP nia ukun lori benefisiu oituan deit ba povu barak maibe nee kontradisaun fali ho desenvolvementu ekonomia nasaun. Wainhira ita analiza funsaun distribuisaun OJE nebe Governasaun AMP halo, kria OJE hodi habokur deit makina (instituisaun/sira nia an) estadu nebe ema hamutuk 28 mil liu mak asesu ba osan refere.

IMPAKTU EKONOMIA NEBE ITA ESPEKTA HUSI DESPEZA GOVERNU NEBE BOOT

28 Apr 2012

Paper_MAKROEKONOMIA


PAPER BADAK-DESENSOLVEMENTU SUSTENTAVEL EKONOMIA 

PREPARA BA: ATU APREJENTA IHA DISKUTE NEBE KRIA HUSI 
MINISTERIU EKONOMIA DESENVOLVEMENTU (MED)

Crispin da Costa Perreira.,M.Si

TOPIKU KAMPO SERVISU
 
“”SUBJETU NEBE HALO EMA BARUK, LA INTERECE, NO LADUN GOSTA; OU ITA TEMI KATAK SIENCIA TRISTEZA”, THOMAS CHARLYLE, 2009

Ekonomia nudar kestaun nebe ema fo atensaun wainhira hasoru problema barak. Wainhira hasoru krizi, ou wainhira ema la servisu barak, folin sae ou folin tun lalais, ha-foin ema fo atensaun ba subjetu refere.


Intrudusaun: Makro Ekonomia Timor Leste

Makro ekonomi ekonomia Timor Leste presija tau matan hodi hadi’a atu nune la bele fo influenca ba seitor social grave i bele mos provoka estabilidade nasaun. Aspetu makro ekonomia tuir Boediono iha rua; Kortu praju no longu praju.  Problema inflasaun, desenpregu, kiak (kategoria ba problema kortu praju) no kresementu ekonomia (longu praju=sukat kada tinan). Timor Leste hahu tinan 2008 too 2011 nia makro ekonomia tuir relatoriu anual governu iha parte longu praju, diak tebes tamba KRESEMENTU EKONOMIA SEMPRE IHA 8% LIU (relatoriu anual, 2010). I 2008, Timor Leste nia kresementu as iha mundu tomak, i monu iha sigundu lugar ho pursentu 12% liu. Prestasaun nebe governu halo diak tebes, wainhira ita hare husi esternu/liur. Iha momentu ne mos nasaun barak iha mundu hahu hasoru krizi financeiru mundial nebe hahu husi kreditu ba property iha Estadu Unidos Amerika nebe trankadu (macet). Progresu nee halo Ekonomista iha governu sente kontenti tamba sira servisu makaas durante nee.

La ses husi konseitu nebe ita koalia konaba DESENVOLVEMENTU SUSTENTAVEL, ami koko elabora kresementu refere hodi hare kondisaun makro ekonomia domestika/rai laran. Iha indikador makro 3  ami koko hodi hare.
a.    GDP per kapita (nebe governu uza dadaun), sasukat nee halo jeneralija i koncedera cidadaun tomak hetan influenca HANESAN husi kresementu ekonomia (ema hotu-hotu moris ho kondisaun ekonomia hanesan). Nia formulasaun maka: total GDP fahe ba numeru populasaun (GDP / ⅀ populasaun). Sasukat nee hare liu ba numeru/angka maibe KUALIDADE LADUN PRENSE. Katak sasukat refere la responde ba Moris diak(welfare) sociadade. Faktus iha kampo hatudu mai ita katak distribuisaun rendementu la iha balancu, i halo movimentu ekonomia distritus la iha mudanca nebe signifikante, kondisaun nee kontradisaun ho kresementu nebe governu deklara. Iha Nasaun Franca oras nee hetan kritika makaas husi nia populasaun tamba kresementu ekonomia sa’e maibe kualidade moris sociadade menus tebtebes. Tan nee, Prezidente Franca Nicolas Sarkozy iha 2008, husu hodi hare mos sasukat seluk nebe iha vantajen ba kualidade moris. Iha kontestu Timor Leste kresementu nebe ita sukat ho aproximasaun GDP dala barak fo deit benefisiu ba ema oituan ou sira nebe asesu ba servisu publiku.

b.  Rendementu Sae; ekonomikamente sasukat nee iha ligasaun forte, hodi justifika kresementu ekonomia nia influenca. Tamba sa sasan (alat) nee inportante? tamba wainhira iha kresmentu ekonomia, DIAK LIU TENKI AKOMPAINIA HO KAMPO SERVISU, signifika katak valor kresementu ekonomia DAET ba ema barak ka populasaun sira hodi asesu ba kampo servisu, i atravesa servisu nee, sira bele hetan salariu hodi dudu rendementu. Objetivu husi analiza nee sei foka liu ba hatun desenpregu no pobreza. Konklujaun maka: “”Kresementu ekonomia hamosu kampo servisu, dudu rendementu povu liu husi salariu, no ikus hatun desenpregu ou pobreza (Kiak Sai Kiik)””. Agora oinsa kresementu Timor Leste as liga kampo servisu?

c.     New (net economic welfare), sasukat nee hare ba tempu ema servisu no seitor ekonomia nebe maka fornece servisu (formal ka informal), formal katak fornece husi governu (seitor publiku), no informal liu husi seitor privadu. Ex: servisu nain servisu oras hira iha loron ida, loron hira iha fulan ida, ka fulan hira iha tinan ida. Tamba dala barak servisu informal iha fluktuasaun makaas (la pasti), agora atu sukat moris diak ema ida presija hare nia rendementu nee bele kobre nia necicidade durante loron/fulan/tinan nia laran. Oras servisu sai fator determinante ba kada ema ida. Aleinde nee, presija ita hare mos progresu iha kondisaun eskola, saude, alfabetasaun, nutrisaun povu, nsst.

Aproximasaun 3 nee atu hatete mai ita katak kualidade kresementu ekonomia Timor Leste presija renova tamba la prense kualidade kresementu nebe atu garante desenvolvementu sustentavel, liliu politika Fiskal nebe halai liu ba despeza konsumsaun governu nebe boot, kompara ho kapital desenvolvementu. Signifika katak atu garante desenvolvementu sustentavel governu presija uza instrumentu ekonomia ho kuidadu atu istimula uluk ekonomia baze (seitor agrikultura). Faktus hatudu katak istimulasaun ekonomia Timor Leste oras nee dadaun depende los ba Investementu Governu (despeza estadu), seitor privadu nia kontribuisaun sei kiik.

Politika Fiskal Governu atu Responde Kondisaun Kampo Servisu iha Timor Leste

Sistema Ekonomia Timor-leste hatuur husi konstituisaun RDTL artigu 138 katak iha seitor tolu mak inportante: seitor publiku (governu), seitor pribadu, no seitor koparativa. Seitor tolu ne’e mak potencia boot atu fornece kampu servicu ba jerasaun tuir mai.

Atu prepara kampo servisu iha Timor Leste, iha seitor tolu mak durante nee domina, seitor publiku/governu no seitor privadu. Hare husi total populasaun Timor Leste dadaun, ema hamutuk 1.066.409 (Census 2010), no tinan produktiva (tinan 15 ba leten) hamutuk 672 mil (labour survey husi SOFEPE, 2010) sira nebe mak asesu ba servisu tuir survey refere hamutuk 253 mil. Kompletu ita bele hare iha tabela tuir mai (Perreira, 2012):


Tinan 15 ba leten
%
Kbiit Servisu
%
Ema  servisu
%
La servicu
%
La aktivu
%
Timor Leste
629.000
100
262.000
100
253.000
100
9.000
100
366.000
100
Urbanu
180.000
29
76.000
29
71.000
28
5.000
56
104.000
28
Rural
449.000
71
178.000
71
182.000
72
4.000
44
262.000
72
Labour Force by Gender
Feto
318.000
51
186.000
69

173.000
68
5.000
56
139.000
38
Mane
311.000
49
84.000
31
80.000
32
4.000
44
227.000
62
Timor Leste
629.000
100
270.000
100
253.000
100
9.000
100
366.000
100
Source    : Dirasaun Nacional Estatistika (DNE) dan Secretariat Of State for Vocational Training  and Employment (SOFEPE) tahun 2010 yang telah diolah



















Bazeia ba tabela iha leten katak iha Timor Leste, numeru Labour Force hamutuk 262 mil, no sira nebe asesu ba servisu hamutuk 253 mil. Mayoria servisu nain asesu servisu iha area rural (72%) ou ho total 182 mil, i ami koncedera katak servisu nain sira nee hanesan agrikultor. Iha 28 pursentu deit (71 mil) hela iha area urbanu, sira nemak funcionariu publiku no funcionariu privadu nebe asesu servisu iha seitor privadu (kompania, Agencia UN, no ONG).Tuir relatoriu anual governu 2011 katak fornecementu servisu husi seitor publiku oras nee dadaun total hamutuk 28.814 no governu iha planu atu rekruta tan iha 2012 total hamutuk 6.710 funcinariu. Agora fornecementu kampo servisu husi seitor privadu; tuir estimasaun data nebe SOFEPE iha, ita hatete katak ema hamutuk 42.186. Numeru refere, ita asumsi katak absorsaun iha seitor privadu sei kiik. Aliende seitor rua nebe ita temi iha leten, problema seluk nebe mak halo klot kampo servisu iha Timor Leste mak presenja ema estranjeiru nebe dala barak ukupa servisu iha rai laran LA HO DALAN LEGAL. Exemplu, ema esternu sira nebe uza visa vizita babain hodi halo aktividade ekonomia (bada'en, no fa'an keliling iha teritori tomak). Kestaun nebe presija governu fo atensaun atu nune hamenus pratika ilegal sira nee no evita problema seluk nebe mosu atravesa presenja ema esternu.


Situasaun kampo servisu nebe oras nee kosentradu iha Dili, sei sai problema boot iha futuru. Kondisaun nee akontese tamba planu desenvolvementu nebe sentralizadu, i ida nee sei la lori duni LUKRU ba povu, maibe benefiasia deit ema oituan nebe servisu iha instituisaun estadu mayoria hela oras nee hela iha Dili no kapital distritu seluk (politika refere halo distribuisaun rendementu nasaun LA EKILIBRE/LA JUSTU ba povu barak).

PLANU DESENVOLVE EKONOMIA ATU GARANTE SUSTENTABLIDADE KAMPO SURVISU

  1. Utilizasaun rekurcu naturais nebe kuidadu no lolos. Katak politika hodi halo investementu rekurcu nasaun nian atravesa Orcamentu Jeral Estadu (OJE) hodi ha-forca Kapital Desenvolvementu atu bele kria servisu ba povu. 
  2.  Re-Aloka rekurcu naturais nebe durante nee la optimal, Ex. Despeza nebe la produktiva katak komsumsaun governu (salariu, bens servisu, no kapital minor) as kompara ho kapital desenvolvementu (muda politika fiskal).
  3. Presija desenvolve ekonomia baze, liliu seitor agrikultura nebe mayoria povu Timor Leste depende ba. Aliaende seitor refere, presija desenvolve mos seitor infratrutura hanesan estrada, ponte, eletricidade, be mos nsst) hodi facilita produtu povu hodi asesu ba merkadu. Impaktu pozitivu husi decijaun nee sei  reduz desenpregu iha rai laran.
  4. Estadu presija hatuur lei, hodi kontrola ema esternu nia presenja iha Timor Leste, inklui sira aktividade lolos.



29 Mar 2012

TUGAS KOMUNIKASI BISNIS

1. Ada dua bentuk dasar komunikasi yaitu komunikasi verbal dan nonverbal. Jelaskan secara singkat masing-masing jenis komunikasi, dan berikan contoh!
2. Apa yang dimaksud dengan komunikasi bisnis?
3. Menurut John V. Thil, Komunikasi nonverbal mempunyai 6 tujuan. Sebutkan dan berikan contoh!
4. Sebutkan beberapa masalah yang menyebabkan munculnya kesalapahan dalam komunikasi!
5. Bagaimana cara untuk memperbaiki komunikasi.

Tugas di kumpulkan pada minggu pertama bula April........Selamat mengerjakan.